Artyku艂y

Mandala jako sztuka i zabawa

Od pewnego czasu ubolewam nad tym, i偶 coraz wi臋ksza liczba dzieci wykazuje zaburzony rozw贸j spo艂eczny, emocjonalny i motywacyjny. W codziennej pracy spotykam si臋 z dzie膰mi, kt贸re maj膮 trudno艣ci nie tylko w nauce, ale tak偶e w kontaktach z r贸wie艣nikami, maj膮 negatywny obraz w艂asnego "ja" oraz ujawniaj膮 liczne problemy emocjonalne. Sprzyja temu na pewno, w znacznym stopniu, obecne tempo 偶ycia, rosn膮ce wymagania szkolne, zbyt ma艂o czasu sp臋dzanego z rodzicami, czy wzmo偶ony kontakt z nowoczesnymi mediami, jak r贸wnie偶 ha艂as, niepok贸j i stres. Ci膮gle brakuje wszystkim czasu na relaks, rozmow臋, wewn臋trzne wyciszenie. Nerwowi, zagubieni, agresywni staj膮 si臋 nie tylko doro艣li, ale r贸wnie偶 dzieci. Doros艂ym 艂atwiej jest poradzi膰 sobie z negatywnymi emocjami, potrafi膮 znale藕膰 przyczyny z艂ego samopoczucia i tak pokierowa膰 w艂asn膮 aktywno艣膰, aby roz艂adowa膰 napi臋cia emocjonalne, kt贸re im towarzysz膮. Natomiast dzieciom, my - doro艣li, nauczyciele i rodzice, musimy w tym pom贸c.

Istnieje wiele sposob贸w odnalezienia wewn臋trznej harmonii. Najbardziej powszechn膮 form膮 terapii jest sztuka. Sprzyja ona przede wszystkim og贸lnemu rozwojowi dzieci, ale tak偶e "...pe艂ni wa偶n膮 rol臋 w kszta艂towaniu ich osobowo艣ci - pomaga ujawni膰 st艂umione stany emocjonalne przejmuj膮c nad nimi kontrol臋, w bezpieczny spos贸b uwalnia od napi臋膰, dzia艂a na r贸偶ne sfery 偶ycia psychicznego (intelekt, procesy poznawcze, sfer臋 emocjonaln膮).Pe艂ni funkcj臋 kompensacyjn膮, wzmacnia samoocen臋 i poczucie w艂asnej warto艣ci. Dla dzieci z trudno艣ciami cz臋sto jest jedyn膮 szans膮 na komunikacj臋 ze 艣wiatem i innymi lud藕mi". Jest, wi臋c po艣redni膮 form膮 uzewn臋trzniania w艂asnego 艣wiata prze偶y膰 za pomoc膮 symboli.

W swojej pracy z dzie膰mi w spos贸b praktyczny wykorzystuj臋 wiedz臋 zdobyt膮 na studiach podyplomowych z zakresu arteterapii - terapii przez sztuk臋, kt贸ra jest inspiracj膮 do w艂asnych poszukiwa艅, a tak偶e ci膮g艂ych modyfikacji i udoskonale艅.

P贸艂 roku temu wprowadzi艂am do swoich zaj臋膰 z dzie膰mi mandale, kt贸re szczeg贸lnie mnie zainteresowa艂y. Przypisuje si臋 im bowiem wiele w艂asno艣ci, np. relaksuj膮ce, energetyzuj膮ce, wyciszaj膮ce, uspokajaj膮ce, terapeutyczne. Pomagaj膮 wi臋c one dzieciom w 膰wiczeniu koncentracji uwagi, daj膮 mo偶liwo艣膰 zrelaksowania si臋, pomagaj膮 ujawni膰 st艂umione stany emocjonalne oraz zaj臋cia si臋 czym艣, co sprawia przyjemno艣膰, zadowolenie. "Systematyczna praca z okr膮g艂ymi obrazkami nadzwyczajnie wspomaga przy tym rozw贸j dzieci臋cej osobowo艣ci, jak mogli jednog艂o艣nie oceni膰 terapeuci i pedagodzy pracuj膮cy z mandal膮 w grupach dzieci臋cych".

Mandala, kt贸ra powstaje w wyniku ekspresji plastycznej ma charakter tw贸rczy i jest ekspresj膮 w艂asnych uczu膰, warto艣ci i postaw. Jest, zatem obrazem osobowo艣ci dziecka. Pozwala dotrze膰 g艂臋boko w 艣wiat my艣li, pragnie艅, marze艅, rado艣ci i smutk贸w, dotkn膮膰 tego, co w innych warunkach nigdy nie mia艂oby szansy zosta膰 poznane. Daje, wi臋c tak偶e mo偶liwo艣ci diagnozuj膮ce dziecko, uwzgl臋dniaj膮c zastosowane kolory, kszta艂ty, po艂膮czenia kolor贸w, rodzaje zastosowanych linii.

S艂owo mandala pochodzi z Indii i "...oznacza centrum, obw贸d lub ko艂o magiczne". Praca z mandal膮 polega na kolorowaniu r贸偶nych wzor贸w wpisanych w ko艂o b膮d藕 na samodzielnym jej tworzeniu. Te wpisane w ko艂o obrazki znane ju偶 by艂y w staro偶ytno艣ci. Uzdrawiaj膮cym wp艂ywem mandali na dusz臋 cz艂owieka zaj膮艂 si臋 szwajcarski psycholog Carl Gustaw Jung (1875 - 1961). Kojarzy艂 on mandal臋 z centrum osobowo艣ci. Stwierdzi艂, 偶e malowanie ich pozwala osi膮gn膮膰 spok贸j i opanowanie.

Wyj膮tkowo pozytywnie na prac臋 z mandal膮 reaguj膮 nerwowe i "trudne" dzieci, kt贸re maj膮 o wiele mniejsze opory przed malowaniem ni偶 np. doro艣li. Dzieci s膮 ponadto bardziej kreatywne i lubi膮 bawi膰 si臋 farbami. W 偶adnym wypadku nie nale偶y my艣le膰, 偶e praca z mandal膮 ma sens tylko z tymi dzie膰mi. Zasadniczo ka偶demu dziecku - r贸wnie偶 zr贸wnowa偶onemu i pogodnemu - malowanie mandali sprawi rado艣膰.

Zabaw臋 z mandal膮 rozpoczyna艂am od wybrania materia艂u. Popularn膮 form膮 pracy z mandal膮 jest jej kolorowanie. Mo偶na j膮 tak偶e robi膰 poprzez wype艂nienie tylko konturu ko艂a, wycinanie, uk艂adanie z mozaiki geometrycznej, wyklejanie resztkami tkanin, wyklejanie r贸偶nymi ziarnami na podk艂adzie z plasteliny b膮d藕 zakr臋tce od s艂oika czy te偶 na p艂ycie kompaktowej. Do robienia mandali mo偶na r贸wnie偶 wykorzysta膰 glin臋, kamyki, farby, kwiaty, piasek, drewno, sk贸r臋. Mo偶liwo艣ci s膮 praktycznie nieograniczone.

Na pocz膮tku moi wychowankowie dok艂adnie ogl膮dali wybran膮 przez siebie mandal臋. Dzi臋ki temu troch臋 si臋 uspokajali i odkrywali nowe linie albo wzory, kt贸rych w niej jeszcze nie by艂o. Nast臋pnie otrzymywali czarno - bia艂e mandale. Przygl膮dali si臋 im i zach臋ceni przeze mnie malowali je zgodnie z tym, z czym kojarzy艂y im si臋 te czarne linie. Dawali upust swej fantazji. Bawili si臋 rysunkiem i kolorem. Nawet dzieci, kt贸re nie wykazywa艂y zdolno艣ci plastycznych, szybko stwierdza艂y, 偶e w nich drzemie jaka艣 偶y艂ka artysty. Pomalowanie bowiem ju偶 narysowanych przez kogo艣 wzor贸w, dodatkowo dostarcza艂o ka偶demu wykonawcy poczucia sukcesu.

Dzieci ch臋tnie malowa艂y mandale od 艣rodka ku brzegom. Zw艂aszcza u ma艂ych dzieci ma to wiele wsp贸lnego z ch臋ci膮 przedstawienia siebie. Mo偶emy im na to spokojnie pozwoli膰, ale starszym dzieciom zwraca艂am uwag臋 na mo偶liwo艣膰 malowania r贸wnie偶 od brzeg贸w do wn臋trza. Dzieci wykazuj膮ce cechy nadpobudliwo艣ci powinny malowa膰 swoja mandal臋 od zewn臋trznego brzegu do 艣rodka, a dzieci zamkni臋te w sobie, apatyczne - w kierunku odwrotnym: od 艣rodka ko艂a ruchem spiralnym w stron臋 okr臋gu. Tak czy inaczej zawsze nale偶y zachowa膰 wybrany na wst臋pie kierunek malowania, bo przecie偶 malowanie mandali ma przecie偶 uspokoi膰 dzieci wewn臋trznie.

Z czasem dzieci samodzielnie j膮 tworzy艂y: wybiera艂y temat, dobiera艂y formy, projektowa艂y i wykonywa艂y swoj膮 mandal臋. To samodzielne jej tworzenie to nast臋pny etap pracy z mandal膮. Tematyka tych obraz贸w by艂a r贸偶norodna, np. sceny z 偶ycia zwierz膮t, ro艣lin, ulubione zabawki, zabawy, bajki, itp.

Mandal臋 dzieci tworzy艂y w pojedynk臋 lub grupowo. Po偶膮danym otoczeniem do jej tworzenia by艂a "prywatna przestrze艅", miejsce, w kt贸rym nic i nikt nie przeszkadza艂 dziecku. To indywidualne, ale zarazem wsp贸lne malowanie silnie wi膮偶e grup臋, nawet je艣li poszczeg贸lni jej cz艂onkowie nie zawsze to sobie u艣wiadamiaj膮. W tej sprzyjaj膮cej do tworzenia atmosferze ka偶de dziecko by艂o sam na sam ze sob膮, ze swoimi marzeniami, uczuciami i intuicj膮 a ponadto pracowa艂o ch臋tnie, bez l臋ku, traktowa艂o to jako zabaw臋, doprowadza艂o prac臋 do ko艅ca.

Tw贸rczej atmosferze sprzyja艂a r贸wnie偶 cisza lub mi艂a muzyka relaksacyjna, kt贸ra graj膮c cichutko w tle dzia艂a艂a odpr臋偶aj膮co. Szczeg贸lny nastr贸j stwarza r贸wnie偶 艣wiat艂o 艣wiecy lub zapach kadzide艂ka.

Po sko艅czonej pracy dzieci bardzo ch臋tnie wypowiada艂y si臋 na temat swoich mandali. Pr贸bowa艂y nada膰 im tytu艂. Okazywa艂o si臋, 偶e z identycznej czarno - bia艂ej mandali, powsta艂y zupe艂nie inne prace. Ta inno艣膰 polega艂a nie tylko na zr贸偶nicowanym doborze kolor贸w przez dzieci, ale tak偶e na r贸偶nej tre艣ci ich prac. Ka偶demu dziecku taki sam uk艂ad linii kojarzy艂 si臋 zupe艂nie z czym艣 innym.

Dzieci m贸wi艂y, 偶e s膮 w lepszym nastroju ni偶 wcze艣niej, przed wykonaniem mandali. Czu艂y zadowolenie, pokazywa艂y swoje pi臋kne prace kolegom, cieszy艂y si臋 nimi, odczuwa艂y satysfakcj臋 z wykonania pracy niweluj膮c w jakim艣 stopniu w艂asne obawy, podbudowuj膮c w sobie wiar臋 we w艂asne si艂y, podnosz膮c samoocen臋 i poczucie w艂asnej warto艣ci.

Obserwowa艂am, i偶 by艂y one po prostu odpr臋偶one, uspokojone, o wiele lepiej koncentrowa艂y si臋 na kolejnych zaj臋ciach wykonywanych w ci膮gu dnia.

Atrakcyjna i kreatywna zabawa z mandal膮, kt贸r膮 wprowadzi艂am do moich zaj臋膰, stwarza艂a liczne okazje do nawi膮zania wi臋zi mi臋dzy dzie膰mi, kszta艂towania dozna艅 emocjonalnych, rozbudzenia wra偶liwo艣ci i pozytywnego obrazu w艂asnego "ja", opanowania nerwowych tik贸w, pokonania l臋ku, likwidacji napi臋cia i skurczy oraz przykrych do艣wiadcze艅. Podczas tych zaj臋膰 stara艂am si臋, aby przez zabaw臋, przez pe艂n膮 akceptacj臋 osoby dziecka, stosowanie wzmocnie艅 pozytywnych, nastawienie na wsp贸艂dzia艂anie a nie na rywalizacj臋, dzieci uwierzy艂y w swoje mo偶liwo艣ci, polubi艂y 艣wiat tw贸rczo艣ci plastycznej, kt贸ra b臋dzie dawa艂a im rado艣膰 tworzenia.

Podczas tej zabawy z dzie膰mi w tworzenie mandali zawsze towarzyszy艂a mi my艣l przewodnia "Nie ma dobrej i z艂ej mandali. Ka偶da jest po prostu odzwierciedleniem osoby, jak膮 jest si臋 w tym momencie"

Dziel膮c si臋 swoimi obserwacjami i refleksjami z pracy z dzie膰mi technik膮 relaksacji poprzez tworzenie mandali pragn臋 zach臋ci膰 wszystkich nauczycieli do korzystania w swej pracy zawodowej z tej formy pracy. Na podstawie w艂asnych do艣wiadcze艅 mog臋 stwierdzi膰, i偶 daje ona widoczne efekty w pracy z dzie膰mi stymuluj膮c ich rozw贸j osobowo艣ci. "Dzieci, kt贸re regularnie zajmuj膮 si臋 mandalami nie tylko odzyskuj膮 spok贸j i rozwijaj膮 swoj膮 kreatywno艣膰 - zyskuj膮 te偶 coraz wi臋cej pewno艣ci siebie. Im bardziej 艣wiadome siebie jest dziecko, tym rzadziej b臋dzie w 偶yciu traci膰 odwag臋 w obliczu niepowodze艅, b臋dzie bardziej odporne na uczucie bycia niekochanym i wra偶enie, 偶e zawodzi".

Nale偶y r贸wnie偶 pami臋ta膰, i偶 dziecko w m艂odszym wieku szkolnym jest jak glina w r臋ku rze藕biarza, jego psychika jest bardzo wra偶liwa, st膮d te偶 nauczyciele i wychowawcy powinni stara膰 si臋, by ta ufna, ma艂a istota harmonijnie si臋 rozwija艂a, a gdy napotka jakie艣 problemy mia艂a si臋, do kogo zwr贸ci膰 i uzyska膰 profesjonaln膮 pomoc.

Na podstawie powy偶szych rozwa偶a艅 oraz mojego do艣wiadczenia pedagogicznego uwa偶am, i偶 m贸j spos贸b dzia艂ania jest odpowiedni i sprawdza si臋 w pracy z dzie膰mi w r贸偶nym wieku, nie tylko przedszkolnym i wczesnoszkolnym, ale w ka偶dym, nawet doros艂ym.

Zach臋cam wi臋c i 偶ycz臋 widocznych efekt贸w oraz dobrej i mi艂ej zabawy.

Opracowa艂a
Ma艂gorzata Stanik

Literatura:

  • S. F. Fincher. "Kreatywna mandala. Poznanie i uzdrawianie siebie poprzez autoekspresj臋", Ravi, 艁贸d藕 1994.
  • W. Karolak. "Twoja mandala", Ravi, 艁贸d藕 1997.
  • W. Karolak, "Sztuka jako zabawa. Zabawa jako sztuka", CDN.
  • A.-A. Cavelius, S.Wuillemet, "Mandala. Buddyjska terapia uspokajaj膮ca", Klub 艢wiat Ksi膮偶ki 1999.
  • M. Ku艣pit, "Arteterapia "[w:] Edukacja, O艣wiata i Wychowanie 3/2003.

Made by www.KingStone.com.pl

Copyright © Przedszkole Miejskie nr 15 w Starachowicach